د.که‌مال که‌رکوکى: رۆژی سه‌ربه‌خۆیی کوردستان دێت وه‌ک سه‌رجه‌م گه‌لانی دیکه‌ ئازادانه‌ له‌سه‌ر خاکی خۆی فه‌رمانره‌وایی خۆی ده‌کات

 د.كه‌مال كه‌ركوكی ئه‌ندامی مه‌كته‌بی سیاسی پارتى دیموكراتى كوردستان و به‌رپرسى ئه‌نجومه‌نى سه‌ركردایه‌تی كه‌ركوك - گه‌رمیانی پارتى دیموكراتى كوردستان رایده‌گه‌ێێت ، ریفراندۆم رۆژیكی له‌ بیرنه‌كراوو وپرشنگداره‌ له‌ مێژووی گه‌لی كوردستان و بۆ هه‌میشە به‌ به‌رزی له‌ ئاسمانی كوردستاندا تا ھەتا ھەتایه‌ ده‌دروشیته‌وه‌ وئه‌و رۆژه‌ش دێت کە گه‌لی كوردستان له‌ سایه‌یی بریاری گه‌ل بۆ سەربەخۆیی كه‌ له‌ (٢٥-٩-٢٠١٧ ) دایان، بۆ  هه‌میشه‌ وه‌كو گه‌لانی دیكه‌ی ئازادی جیهان سه‌ر به‌رزو سه‌ر به‌ خۆ له‌ سه‌ر خاكی خۆی فه‌رمانره‌وایی خۆیی ده‌كات .

كه‌ركوكی راشیده‌گه‌ێنێت ، پێش ( 2 ) دوو ساڵ پێش ئێستا  له‌ كوردستانی باشور له‌ ناو دژایه‌تی ولایه‌نگیری، یاسایی ونا یاسایی ، باوه‌ر به‌خۆ ونا باوه‌ری ، نیشتمان پەروەرو نیشتمان فرۆشی ، به‌ هیمه‌ت وئیراده‌ی پۆلاینی دڵسۆزانی گه‌لی كوردستان و بیر پاكی ودوور بینی ودڵسۆزیی رێزدار كاك (مسعود بارزانی) پرۆسه‌ی ریفراندۆم به‌ ئاشتی وئارامی وسه‌ركه‌وتویی له‌ كوردستانی باشوور به‌ كه‌ركوكی دڵی کوردستانیشەوە به‌ ڕێژەی ( 92.73٪ ) بە ده‌نگی به‌ڵێ ‌ سه‌ركه‌وتنی بەدەستھێنا .

ده‌قی وتاره‌كه‌ی كه‌مال كه‌ركوكی كه‌له‌هه‌ژماری تایبه‌ت به‌خۆی له‌تۆڕی كۆمه‌ڵایه‌تى فه‌یس بووك بڵاوی كردووه‌ته‌وه‌ :

« ریفراندۆم لە ٢٥-٩-٢٠١٧ ڕوداوێکی درەوشاوەی مێژویی گەلی کوردستانە »
( 25 / 9 / 2017 ) رۆژیكی له‌ بیرنه‌كراوو وپرشنگداره‌ له‌ میژووی گه‌لی كوردستان و بۆ هه‌میشە به‌ به‌رزی له‌ ئاسمانی كوردستاندا تا ھەتا ھەتا ده‌دروشیته‌وه‌ وئه‌و رۆژه‌ش دیت کە گه‌لی كوردستان له‌ سایه‌یی بریاری گه‌ل بۆ سەربەخۆیی كه‌ له‌ (٢٥-٩-٢٠١٧ ) دایان، بۆ هه‌میشه‌ وه‌كو گه‌لانی دیكه‌ی ئازادی جیهان سه‌ر به‌رزو سه‌ر به‌ خۆ له‌ سه‌ر خاكی خۆی فه‌رمانره‌وایی خۆیی ده‌كات .
پیش ( 2 ) دوو سال پێش ئێستا له‌ كوردستانی باشور له‌ ناو دژایه‌تی ولایه‌نگیری، یاسایی ونا یاسایی ، باوه‌ر به‌خۆ ونا باوه‌ری ، نیشتمان پەروەرو نیشتمان فرۆشی ، به‌ هیمه‌ت وئیراده‌ی پۆلاینی دڵسۆزانی گه‌لی كوردستان و بیر پاكی ودوور بینی ودڵسۆزیی ریزدار كاك (مسعود بارزانی) پرۆسه‌ی ریفراندۆم به‌ ئاشتی وئارامی وسه‌ركه‌وتویی له‌ كوردستانی باشوور به‌ كه‌ركوكی دڵی کوردستانیشەوە به‌ ڕێژەی ( 92.73٪ ) بە ده‌نگی به‌ڵێ ‌ سه‌ركه‌وتنی بەدەستھێنا .
رێفراندۆم به‌ڵگه‌ی حاشاهه‌ڵنه‌گری ویستی گه‌لی كوردستانە
دوو ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌ هه‌نگاوێكی مێژووی دا، باشووری كوردستان، به‌ رابه‌رایه‌تی سه‌رۆك بارزانی ، رێفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی كوردستانی به‌ڕێوه‌ برد.
خه‌ڵك و سه‌رۆكایه‌تیی باشووری كوردستان بۆ گه‌یشتن به‌ ساته‌وه‌ختی رێفراندۆم و به‌شداریی و ده‌نگدانیان، به‌سه‌ر زۆر كۆسپ و ته‌حه‌دای سیاسی دا دەرباز بوون و په‌ڕینه‌وه‌.
ئه‌مڕۆ دوو ساڵە له‌و هه‌نگاوه‌ مێژووییه‌ تێپه‌ڕ ئه‌بێت. لە یادمانە خیانەتکارانی خیانەتی شانزەی ئوکتۆبەر بوونە ھۆی ئەوەی کارەساتی دووزو کەرکوك و خانقین و گشت ناوچەکانی دەرەوەی ئیدارەی ھەرێمی کوردستان ڕوبدات وگشت هەرێمی کوردستان بکەوێتە بەر هەڕەشەی داگیرکاری و بونە ھۆیی ئەوەی ھەوڵدان بۆ جێبەجێ کردنی بەرھەمی دەنگ و خواستی گەل بەشێوەیەکی سروشتی ئاستەنگی بخەنەپێشی و دوا بخرێ، بە دڵنیایی خیانەتی (١٦- ئوکتۆبەر) نەبوایە ھیچ شەڕو پێکدادان ڕویی نەدەداو وھەر ھەوڵێکی دژ بە خواستی گەل ھەبوایە زۆر بەئاسانی پوچەڵ دەکرایەوە، لەگەڵ ھەموو ئەو ڕوداوانەش ڕیفراندۆم و سه‌ربه‌خۆیی كوردستان بەڕێگایەکی یاسایی و ئاشتی رووداوێكی زیندووە له‌ شه‌قامی كوردی و له‌ ناخ و ھزری تاكی كورد وکوردستانیانی دڵسۆز ماوە و ته‌نانه‌ت له‌ مێشكی دوژمنانی كورد و کوردستانیانشدا ماوه ‌.
ئه‌مڕۆ له‌ دووهه‌مین ساڵی ئه‌و رووداوه‌‌ مێژووییه‌دا، هه‌ندێك بابەتی پەیوەندیدار بە رێفراندۆمەوە لەپەیمان و بڕیارەکانی نەتەوەیەکگرتووەکان و یاسایی نێودەوڵەتی و مافی مرۆڤ بەکورتی باس دەکەین:
کە ڕیفراندۆم مافی گەلانە
پێناسەى یاسایى، پەیماننامە و بڕیارەكانى نەتەوە یەكگرتووەكان
ڕێكخراوى نەتەوە یەكگرتووەكان لە كۆنگرەى سان فرانسیسكۆ لە ساڵى (١٩٤٥) لە دواى شەڕى دووەمى جیهانیدا، مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووسى وەك بنەما تەبەننا كرد. ئەو مافە لە دەقى بڕگەى دووى ماددەى یەكەم، لە ناو ئامانج و بنەماكانى نەتەوە یەكگرتووەكاندا وەكو دەق هاتووە، هەروەها مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس لە ماددەى (٥٥)ى بەشى نۆیەمى تایبەت بە هاوكاریى ئابوورى و كۆمەڵایەتیى نێودەوڵەتى، هاتووە. نەتەوە یەكگرتووەكان بەردەوام بوو لە دەركردنى یاساى تایبەت بە چەسپاندنى مافى گەلان لە بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووسى خۆیان و، (پێگەى یاسایى)ى مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووسى لە بنەماوە (Principle) بۆ ماف (Right) گۆڕى. جیاوازیى نێوان ئەم دوو پێگەیەش بریتییە لەوەى كە (ماف) سیفەتى یاسایى پابەندكارى (ملزم) هەیە بۆ ئەنجامدان و جێبەجێكردن، یاساى نێودەوڵەتیش بەم شێوەیە دەربڕین لە مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس دەكات، كە مافێكى چەسپاوە (حق پابت)، خاوەن هێزى فەرماندەرە (قوە ێمرە). بەڵام (بنەما) ئازادیى باوەڕپێكردن یان وەرگرتن یان ڕەتكردنەوە دەبەخشێت. گۆڕینى پێگەى یاسایى (مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس) بووە هۆى ئەوەى كە ببێت بەمافێكى یاسایى جیهانى (Universal Right) هاوشێوەى مافەكانى مرۆڤ (Universal Human Rights). واتە ئەگەر دەوڵەتەكان لە دەستوورەكانى خۆیاندا بەڕوون و ئاشكرا باسى بكەن یان نا، مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس مافێكى شەرعى و یاسایى و نێودەوڵەتى دەبێ و، لە چوارچێوەى پەیمانى نەتەوە یەكگرتووەكاندا و ئەو پەیماننامانەى لەم ڕووەوە دەرى كردوون، مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس بۆ هەموو گەلان بەبێ جیاوازى مسۆگەر كراوە. سەربارى ئەمەش، بڕیارەكانى نەتەوە یەكگرتووەكان شەرعیەتى یاسایى ئەم مافەیان پەرە پێ دا و، بووە بەشێكى دانەبڕاو لە سیستمى مافەكانى مرۆڤ و، بووە خاوەنى واتەى نوێ، چونكە پەیمان و پەیماننامەكانى مافى مرۆڤ بوونە بنەماى تەشریعى بۆ یاساكانى وڵاتانى هاوسەردەم و، لەبەر ئەوەى سەردەمى نوێ دابەشبوونى لە ناو گەلێك وڵاتدا بەخۆیەوە بینى، هەندێك جار بوونە مایەى كوشتار و شەڕ لە دژى كەمینە ئیتنى و نەتەوەییەكان. لە بڕگەكانى داهاتوودا دێینە سەر وردەكارییە یاساییەكانى ئەم بابەتە.
پەیماننامە و بڕیارەكانى نەتەوە یەكگرتووەكان لەبارەى مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس:
بابەتى بەیاسایى دانانى مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس لە كۆنگرەى سان فرانسیسكۆ بۆ دامەزراندنى نەتەوە یەكگرتووەكاندا خرایە ڕوو. مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس خرایە ناو بڕگەى دووەمى ماددەى یەكەم- بەشى ئامانج و بنەماكانى نەتەوە یەكگرتووەكان، دەقى ئەو بڕگەیە دەڵێ (پەرەپێدانى پەیوەندیە دۆستانەكانى نێوان نەتەوەكان، لەسەر بنەماى ڕێزگرتن لەو بنەمایەى كە دەخوازێت گەلەكان لە مافدا یەكسان بن و هەر یەكێكیان مافى ئەوەى هەبێ كە بڕیار بۆ دیاریكردنى چارەنووسى خۆى بدا و، كارە پێویستە گونجاوەكانى تر بگیرێنە بەر بۆ پشتیوانیى ئاشتیى گشتى). لێرەدا تێبینیى ئەوە دەكەین كە ئەم بڕگەیە زاراوەى (دەوڵەتان)ى بەكار نەهێناوە، بەڵكو تەنیا زاراوەى (نەتەوەكان و، گەلان)ى بەكار هێناوە، چونكە نەتەوەكان و گەلانن كە شێوەى دەوڵەت و ئەو حوكمڕانى و سەروەرییە دەستنیشان دەكەن كە دەیانەوێ لە سایەیدا بژین. ئینجا جارێكى تر باسى مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس لە ماددەى (٥٥)ى بەشى نۆیەمدا هاتەوە، كە ئەم بەشە تایبەتە بە هاوكاریى نێودەوڵەتى و ئابوورى و كۆمەڵایەتى، ماددەكە بەم شێوەیەیە: ((نەتەوە یەكگرتووەكان) ئارەزوو دەكا هۆكارەكانى سەقامگیرى و خۆشگوزەرانى كە پێویستن بۆ دروستبوونى پەیوەندیى دروست و دۆستانە لە نێوان گەلاندا ئامادە بكرێن، لەسەر بنەماى ڕێزگرتن لەو بنەمایەى داواى یەكسانیى نێوان گەلان لەڕووى مافەوە دەكات و، هەر یەكێك لەو گەلانە مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووسى خۆى هەبێت).
ماددەى (٥٥) بووە بنەمایەك بۆ خوڵقاندنى مەرجەكانى سەقامگیرى و خۆشگوزەرانیى پێویست بۆ دروستكردنى پەیوەندییەكانى دۆستایەتى و ئاشتى لەنێوان نەتەوەكانى تردا. بەڵام وڵاتانى داگیركەر بەردەوام بوون لە ململانێ لەگەڵ وڵاتانى دژ بە داگیركارى لەبارەى لێكدانەوەى یاسایى ورد بۆ ئەم ماددەیە. كە ئەو ململانێیەش بوو بە كێشە، كۆمەڵەى گشتیى نەتەوە یەكگرتووەكان بە بڕیارى ژمارە (٤٢١) لە ساڵى (١٩٥٠)دا داواى لە لیژنەى مافەكانى مرۆڤ كرد ڕاسپاردەى تایبەت بە ڕێگە و ئامرازەكانى دابینكردنى مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس بۆ گەلان دەربكات.
دواتر كۆمەڵەى گشتى لە بڕیارى ژمارە (٥٤٥) كە لە شوباتى ساڵى (١٩٥٢)دا دەرچوو، بە دەق گوتى كە پێویستە پەیماننامەى تایبەت بە مافە مەدەنییەكان و سیاسییەكان و، پەیماننامەى تایبەت بە مافەكانى ئابوورى و كۆمەڵایەتى و كولتوورى، ماددەى تایبەتیان تێدا هەبێ كە زامنى مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس بن بۆ گەلان. بە بنیاتنان لەسەر ئەمەش لە كانوونى یەكەمى (١٩٥٢)دا بڕیارى ژمارە (٦٧٣)ى دەركرد كە بەپێى ئەو بڕیارە مافى گەلان لە بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووسى خۆیان، بە مەرجێكى پێویست داندرا بۆ ئەوەى ئەو گەلانە بە هەموو مافە بنەڕەتییەكانى خۆیان بگەن و، پێویستە هەر ئەندامێكى نەتەوە یەكگرتووەكان مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس بۆ نەتەوەكانى تر بپارێزێت و ڕێزى لێ بگرێ.
لەپاش ئەو راپۆرتانەى كە لیژنەى مافەكانى مرۆڤ لەڕێى ئەنجومەنى ئابوورى و كۆمەڵایەتییەوە پێشكەشیانى كرد، لە ساڵى (١٩٦٠)دا بڕیارى ژمارە (١٥١٤)ى دەركرد كە تایبەت بوو بە بەخشینى سەربەخۆیى بە وڵات و گەلانى داگیركراو، كە بڕیارێكى گرینگ بوو لەبەر ئەوەى كە كرایە تەوەرێك كە گشت بڕیارەكانى دواترى نەتەوە یەكگرتووەكانى تایبەت بە مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس پشتیان پێى بەست، ئەو بڕیارە دەڵێ: (مافى گەلانە، بەبێ جیاوازى، بڕیار بۆ دیاریكردنى چارەنووسى سیاسى و ئابوورى و كۆمەڵایەتى و كولتووریى خۆیان بدەن، بەو مەرجەى كە لە كاتێكى نزیكدا هەنگاو بنرێ بۆ ئەوەى ئەو گەلانەى سەربەخۆییان وەرنەگرتووە سەربەخۆیى تەواویان پێ بدرێت و، هیچ بیانوویەك بۆ دواخستنى ئەم كارە نەهێنرێتەوە و، پێچەوانەى ئەمە دەبێتە نكۆڵیكردن لە مافە بنەڕەتییەكانى مرۆڤ و دژ بە پەیمانى نەتەوە یەكگرتووەكان دەبێ و، ڕێگرى لە ئاشتى و هاوكاریى نێودەوڵەتى دەكات).
بە بنیاتنان لەسەر بڕیارى ژمارە (١٨٠٣)ى ساڵى (١٩٦٢)، كۆمەڵەى گشتیى نەتەوە یەكگرتووەكان ئەوەى تەبەننا كرد كە (مافى گەلان لە سەروەرى بەسەر سامان و سەرچاوە سروشتییەكانى خۆیاندا مافێكە مایەى دەستكارى نییە و، سەرچاوەى ئەو مافە مافى گەلانە لە بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووسى خۆیان و، دیاریكردنى پێگەى سیاسییان و دەستەبەركردنى گەشەى ئابوورییان، بە مەرجێك كە نەبێتە مایەى تێكدانى هیچ پابەندییەك كە پێویستییەكانى هاوكاریى ئابووریى نێودەوڵەتى دەیانخوازێ، كە لەسەر بنەماى قازانجى هاوبەش و بنەماكانى یاساى نێودەوڵەتى دامەزراوە).
لەبەر ئەوەش كە ئەو بڕیارانەى سەرەوە لە میانى هەوڵى وڵاتانى داگیركراو بۆ ڕزگاربوون لە وڵاتانى داگیركار دەردەچوون، نەتەوە یەكگرتووەكان دواى ئەو ماوەیە بڕیارى فرەوانكردنى بوارى پیادەكردنى مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووسى دا، لەڕێى دەركردنى بڕیارى (٢٢٠٠)ى ساڵى (١٩٦٦)ـەوە، كە دوو پەیمانى نێودەوڵەتیى لەخۆ گرتبوو، پەیمانى یەكەم تایبەت بوو بە (مافە مەدەنى و سیاسییەكان) و، پەیمانى دووەم تایبەت بوو بە (مافە ئابوورى و كۆمەڵایەتییەكان)- ئەم دوو پەیمانە لە ساڵى (١٩٧٦)دا كەوتنە وارى جێبەجێكردنەوە.
ئەمەش چەسپاندنێكى یاسایى تەواو بوو بۆ مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس بۆ گشت گەلان و، ئەو مافەى كردە یەكێك لە مافە بنەڕەتییەكانى مرۆڤ. ماددەى یەكەمى هەردوو پەیمان دەقێكى یەكانگیرى لەبارەى مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووسى لەخۆ گرت كە بریتییە لە: (هەموو گەلان مافى بڕیاردانیان بۆ دیاریكردنى چارەنووسى خۆیان هەیە و بەپێى ئەم مافە ئازادن لە دیاریكردنى پێگەى سیاسیى خۆیان و، مسۆگەركردنى گەشەى ئابوورى و كۆمەڵایەتى و كولتووریى خۆیان). دواى ئەوە كۆمەڵەى گشتى هەموو ئەو بڕیارانەى پێشترى سەبارەت بە مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووسى لە یەك بڕیاردا كۆ كردەوە، وەكو هەوڵێك بۆ یەكخستنى واتەى چەمكەكە و جێبەجێكردنى، ئەوە بوو بڕیارى ژمارە (٢٦٢٥) لە ساڵى (١٩٧٠) دەرچوو و، ڕاگەیاندنى تایبەت بە پەیوەندییەكانى دۆستانەكان و هاوكاریى نێوان دەوڵەتان بەپێى پەیمانى نەتەوە یەكگرتووەكان لەخۆ گرت. هەروەها كۆمەڵەى گشتى گەڕایەوە و، لە بڕیارى ژمارە (٢٧٨٧) لە (١٢)ى كانوونى یەكەمى (١٩٧٢) گەڕایەوە سەر ئەم بابەتە و جەختى كردە سەر (مافى گەلان لە بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووسیان و لە ئازادى و سەربەخۆیى و شەرعیبوونى ڕیژیمەكانیان، بە هەموو ئەو ئامرازانەى بەردەستن و، لەگەڵ پەیمانى نەتەوە یەكگرتووەكاندا گونجاون) و، لە بڕیارى ژمارە (٣٩٧٠) لە ساڵى (١٩٧٣)دا داواى لە گشت وڵاتانى ئەندام كرد ددان بە مافى گەلان لە بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووسى خۆیان و، لە سەربەخۆییدا بنێن و، داواى پێشكەشكردنى پشتیوانیى ماددى و واتەیى و گشت یارمەتییەكى بۆ ئەو گەلانە كرد كە بۆ بەدیهێنانى ئەم ئامانجە تێدەكۆشن.
بەم پەرەسەندنانەى كە بڕیارەكانى نەتەوە یەكگرتووەكان و هەڵسوكەوتە نێودەوڵەتییەكان خوڵقاندیانن، مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس بووە خاوەنى ئەو بنەما نێودەوڵەتییە فەرماندەرانەى كە ڕێككەوتننامەى ڤیەنناى بۆ یاساى پەیماننامەكان لە ساڵى (١٩٦٩) جەختى لەسەریان كردەوە، چونكە مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس سیفەتى بنەماى یاسایى هەیە و بە یەكێك لە بنەماكانى یاساى گشتیى نێودەوڵەتى دەژمێردرێ، جا سەرچاوەكەى عورفى نێودەوڵەتى بێت یان ڕێككەوتننامە نێودەوڵەتییە گشتییەكان بێت و، لەلایەن كۆمەڵگەى نێودەوڵەتییەوە بەشێوەیەكى گشتى پەسەندكردن بەدەست دێنێت.
هەندێك ئاراستەى یاسایى لە لێكدانەوەى مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس
هەندێك لە دژبەرانى مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس، كە لە بڕیارەكانى نەتەوە یەكگرتووەكاندا هاتووە، لێكدانەوەیەكى بەرتەسكیان بۆ بابەتەكە هەیە كە دژە لەگەڵ مافى گەلان لە یەكسانى و لە ئازادیدا، بیانووشیان ئەوەیە كە مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس تایبەت كراوە بە وڵاتانى داگیركراو، ئەمەش پێچەوانەى پێشكەوتنى یاساى نێودەوڵەتیى هاوچەرخە و، دژە لەگەڵ پیادەكردنى كردەنیى ئەم چەمكە لەلایەن چەندین گەل و وڵاتەوە. زۆر لە زانایانى یاسایى پێیان وایە كە مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس لە دەقى بڕگەى دووى ماددەى یەكى پەیمانى نەتەوە یەكگرتووەكاندا هاوشانە لەگەڵ مافى یەكسانیدا (یەكسانى لە مافەكان و لە بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەونووس)، بۆیە، ناكرێ بگوترێ كە یەكسانى لە مافەكاندا (مافێكى یاساییە) و لە هەمان كاتدا مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس وا نییە.
هەروەها زۆر لە زانایانى بوارى یاساى نێودەوڵەتى بەرەنگارى ئەو بەڵگە و بیانووانە بوونەتەوە كە هەندێك لە وڵاتان بۆ بەرتەسككردنى جێبەجێكردنى یاسایى مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس بەكاریان دەهێنن و، سەلماندوویانە كە ئەو بیانووانە بنەماى یاساییان نییە. جەختیشیان لەوە كردووە كە بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس لەڕێى بڕیارەكان و پراكتیزەكردن لەلایەن كۆمەڵگەى نێودەوڵەتییەوە بە پشتبەستن بە پەیمانى نەتەوە یەكگرتووەكان پێشكەوتنى بەخۆوە دیوە و، بووەتە مافێكى یاسایى كە مافەكانى وڵاتان و گەلانى لەسەر بنیات دەنرێ و، پابەندیى نێودەوڵەتییان بەسەردا دەسەپێنێ. بەم شێوەیە، هەوڵەكانى هەندێ لایەن بۆ شێواندن و بەلاڕێدا بردنى مافى گەلان لە بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووسى خۆیان لەڕێى بانگەشە بۆ ئەوەى كە مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس دەبێتە مایەى سەرگەردانى و كێشمەكێش لەنێوان نەتەوە و وڵاتاندا، دەچێتە چوارچێوەى كاركردن بۆ بەكۆیلەكردنى گەلان و بەستنەوەیان بە دەسەڵاتى ناشەرعییەوە. ئەوەتا بینیمان چۆن جێبەجێكردنى ئەم بۆچوونە شێواوە بەسەر گەلى كورددا بە بێبەشكردنى لە مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووسى خۆى لە پاش جەنگى یەكەمى جیهانەوە، بووە مایەى چەوساندنەوەى ئەم گەلە لەڕێى سیاسەتى سەركوتكارییەوە، كە لە ڕاگواستن و بەعارەبكردن و بەكارهێنانى چەكى قەدەخەكراوى نێودەوڵەتى وەك گازى كیمیایى و هەڵمەتەكانى ئەنفال و جینۆساید خۆى نواند، ئەوە بڕیارى وڵاتانى زلهێزى ئەو سەردەمە بوو بە قوربانیدان بە گەلى كورد، كە بووە مایەى سەرگەردانى و ململانێ و شەڕ و، ڕێگەدان بەم گەلە بۆ پیادەكردنى مافى خۆى لە بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس و دواڕۆژى خۆى نەبوو كە بووە مایەى ئەم هەموو كارەساتە! ئەگەر گەلان مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووسى خۆیان پێ بدرێ، ئەوسا هیچ بیانوویەك بۆ گریمانەى سەرهەڵدانى توندوتیژى و پاشاگەردانى لەئارادا نابێت. لە كۆتاییدا، نەوەتەكانى سەدەى ڕابردوو هاتن و بەشێوەیەكى فرەوانتر و قووڵتر جێبەجێكردن و پیادەكردنى دداننانى نێودەوڵەتى بە مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس تیایاندا بەرجەستە بوو، لە دواى هەڵوەشانەوەى یەكێتیى سۆڤیێت كە بەهۆیەوە نەتەوەكان و گەلانى جیاجیا سەربەخۆیى خۆیان ڕاگەیاند و، ستونیا و لاتڤیا و لیتوانیا سەربەخۆیى تەواوى خۆیان ڕاگەیاند و، یۆگۆسلاڤیاى جاران لەت بوو و، بوو بە حەوت دەوڵەت: سربیا، كرواتیا، بۆسنیا هرزۆگۆڤینا، مەكدۆنیا، سلۆڤینیا، مۆنتنیگرۆ و، كۆسۆڤۆ.
ئامرازە ڕێگەپێدراوەكان لە چوارچێوەى پیادەكردنى مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووسدا:
هەردوو بیرۆكەى چوارەم و حەوتەم لە بنەماى پێنجەمى ڕاگەیاندنى بنەماكانى یاساى نێودەوڵەتى لەبارەى پەیوەندیى دۆستانە و هاوكارى لەنێوان نەتەوەكاندا بەگوێرەى پەیمانى نەتەوە یەكگرتووەكان ئەوە ڕوون دەكەنەوە كە ئەو ئامرازانەى لە چوارچێوەى پیادەكردنى مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووسدا ڕێگە بە بەكارهێنانیان دراوە، بریتین لە:
• دروستكردنى دەوڵەتى سەربەخۆى خاوەن سەروەرى.
• ئارەزووى ئازادیى جیابوونەوە لە دەوڵەتێك یان بوون بە بەشێك لە دەوڵەتێكى سەربەخۆ.
• گواستنەوەى ئازادانە بۆ ڕیژیمێكى سیاسى بەپێى ئارەزووى گەلان.
بەڵام لە هەمان كاتدا، بڕگەى حەوتى هەمان بنەما مافى ئەوەى بە وڵاتان داوە كە بەرگرى لە سەروەریى خۆیان بكەن دژ بە بزووتنەوەكانى لەتكردن یان جیابوونەوە، بۆیە جێبەجێكردنى بنەماكانى مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس پێویستى بە گونجاندنى دوو ئیعتبارى دژ بەیەكترى هەبوو.
بەڵام ئەم دژبەرییە لە پەیماننامەى ڤیەننا لە ساڵى (١٩٩٣)دا یەكلا كرایەوە، لە كۆنگرەى نەتەوە یەكگرتووەكان سەبارەت مافەكانى مرۆڤ كە ناكۆكییەكانى بڕییەوە. ئەمەش بووە مایەى دەركەوتنى مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس لەپاش پەیمانەكەى ڤیەننا و، ئەم كاروانە درێژەى پێشكەوتنى یاسایى و ئەزموونى وڵاتان، بەم شێوەیە:
١- مافى هەڵوەشاندنەوەى دەوڵەت و گۆڕینى شێوە و سروشتى ئەو دەوڵەتە وەك ئەوەى لە یەكێتیى سۆڤیێت و چیكۆسلۆڤاكیادا ڕووى دا.
٢- مافى خۆكێشانەوە یان جیابوونەوە، وەك ئەوەى لە بەنگلادیش و ئەریتێریا ڕووى دا.
٣- مافى ئۆتۆنۆمى بۆ كۆمەڵانى دیاریكراو و ناسراو لە ناوچەیەكدا، وەكو ئەوەى لە نێو چوارچێوەى كۆنفیدراڵەكاندا بۆ كەمینەكان و زمانە جیاجیاكان باوە.
٤- مافى ڕزگاربوون لە داگیركاریى دەرەكى، وەكو ئەوەى لە ئەفریقا و ئاسیا و كاریبیدا ڕووى دا.
٥- مافى پاراستنى ئیرادەى سەربەخۆى گەلێك كە ناوچەیەكى دیاریكراوى خۆى هەیە، وەك ئەوەى دوورگەى مایوتى لە كۆمۆرۆس یان لە پۆرتۆریكۆ هەیە.
٦- مافى یەكگرتنەوەى وڵاتە دابەشكراوەكان، وەك ئەوەى لە ئەڵمانیا ڕووى دا.
٧- مافى ئەو كەمینە و گرووپانەى بوونى سیاسى و یاسایى گەورەیان هەیە لە دداننان پێیان، وەكو ئەوەى سەبارەت بە مافەكانى كەسانى سەر بەنەتەوە یان كەمینە یان ئاین یان زمانێكن، لە دەقى ماددەى (٢٧)ى پەیمانى مافە سیاسى و مەدەنییەكانى جاڕنامەى كۆمەڵەى گشتى لە (١٩٩٢)دا هاتووە.
٨- مافى بڕیاردانى چارەنووس لە ناوخۆدا لە ئازادیى هەڵبژاردنى شێوەى حكوومەت و، بەشێوەیەكى ڕوونتر لە هەڵبژاردنى شێوە دیموكراسییەكە، وەكو ئەوەى هاییتى.
نەتەوە یەكگرتووەكان و شێوازەكانى پیادەكردنى مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس:
زۆربەى ئەندامانى نەتەوە یەكگرتووەكان كۆكن لەسەر پیادەكردنى مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس لەڕێى ئامرازەكانى ئاشتى و دیموكراسیى ددانپێدانراوەوە، وەك دەنگدانى گشتى و ڕاپرسیى گشتى یان هەر ئامرازێكى ترى ئاشتییانە. ئەم ئامرازانە دەنگدانى گشتى و ڕاپرسییان كردە تەوەرێك بۆ خۆیان، چونكە ئەمانە لەلایەكەوە ئامرازى دەستووریى سروشتیى تەشریعى ناوخۆیین و، لەلایەكەى ترەوە لەڕووى یاساى نێودەوڵەتییەوە ڕێككەوتنیان لەسەر هەیە و، ڕاوێژكردن بە گەل لەڕێى دەنگدانى ڕاستەوخۆوە لەبارەى ئارەزووى بۆ بڕیاردان لە دیاریكردنى چارەنووسى خۆى لەخۆ دەگرێت و، كۆمەڵەى گشتیى نەتەوە یەكگرتووەكان لە بڕیارى ژمارە (٦٣٧) لە كانوونى یەكەمى (١٩٥٢)دا جەختى لەسەر كردووە و، بە دەقى كردووە و دەڵێ (ئارەزووەكانى گەلان لەڕێى دەنگدانى گشتى یان هەر ئامرازێكى ترى دیموكراسى و ددانپێدانراوەوە جەختیان لێ دەكرێتەوە و، باشتر وایە ئەو كارە لەژێر چاودێریى نەتەوە یەكگرتووەكاندا ئەنجام بدرێ) و، لیژنەى مافەكانى مرۆڤ هەمان دەقى لە بڕگەى دووى ماددەى یەك و لە ماددەى (٤٨)ى پرۆژەى ڕێككەوتنى مافەكانى مرۆڤدا دووپات كردەوە.
ڕاپرسیى گشتى و دەنگدانى گشتى لە حاڵەتەكانى سودان، مۆریتانیا، گینیا، هیندستان و نایجیریادا بەكار هێنران. ئەگەر گەلێكیش دووچارى نكۆڵیكردن لە مافەكانى بووەوە لەلایەن حكوومەتى دەستڕۆیشتوو بەسەریدا، ئەو ڕەفتارە بە دەستدرێژیى دوژمنكارانە بۆ سەر ئەو گەلە و بە پێشێلكردنى بنەماكانى یاساى نێودەوڵەتى دەژمێردرێ و، ئەمەش نەتەوە یەكگرتووەكان و ئەنجومەنى ئاسایش ناچار دەكات ئەو هۆكارانە بگرنە بەر كە كۆتایى بەم دەستدرێژییە دێنن و، ئەگەر لەم ڕووەوە كەمتەرخەم بوون ئەوە دەبێتە مایەى سەرهەڵدانى دۆخێكى دژبەرى پەیماننامەكان و بنەماكانى یاساى نێودەوڵەتى.
ئەزموونى وڵاتان لە جێبەجێكردنى چەمكى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس:
ساڵانى نەوەتەكانى سەدەى ڕابردوو زنجیرەیەك ڕاپرسییان بەخۆوە بینى كە ئەنجامەكانیان وەرگرتنى سەربەخۆیى بوو لە دەوڵەتە سەرەكییەكان. كیشوەرى ئەوروپا چەندانى لەو ڕاپرسییانەى بەخۆوە دى، لە ساڵى (١٩٩٠)دا هاووڵاتییانى سلۆڤینیا دەنگیان بۆ جیابوونەوە لە یۆگۆسلاڤیا دا و دەوڵەتى خۆیان دامەزراند و، هەرێمى تەتەرستان لە هەمان ئەو ساڵەدا لە ڕووسیا جیا بووەوە و، لە (١٩٩١)دا هاووڵاتییانى كرواتیا دەنگیان بۆ جیابوونەوە دا و دەوڵەتى خۆیان ڕاگەیاند و دوابەدواى ئەوان هاووڵاتییانى مەسەدۆنیا و جۆرجیا و ئۆكراین هەمان شتیان كرد. دواى ئەوەش، بۆسنەییەكان دەنگیان بۆ سەربەخۆیى دا و لە یۆگۆسلاڤیا جیابوونەوە و كۆمارى بۆسنیا هرزۆگۆڤینایان لە ساڵى (١٩٩٢)دا دروست كرد، لە ساڵى (٢٠٠٦)یشدا كۆمارى مۆنتنیگرۆ لە یۆگۆسلاڤیا جیا بووەوە و كۆسۆڤۆش لە (٢٠٠٨) هەمان كارى كرد. هەر لەو چوارچێوەیەدا چیكۆسلۆڤاكیا دابەش بوو بۆ دوو دەوڵەتى نەتەوەیى (چیك و سلاڤ). لە ئەفریقاش، ڕاپرسى لە ئەریتیریا بووە مایەى وەرگرتنى سەربەخۆیى و جیابوونەوەى لە ئیتیوپیا لە ساڵى (١٩٩٣) و، باشوورى سودان لە (٢٠١١)دا سەربەخۆیى لە سودان وەرگرت. لە ئاسیاش تەیمورى ڕۆژهەڵات لە (١٩٩٩)دا سەربەخۆیى خۆى لە ئیندۆنیسیا وەرگرت.
دەبێ ئاماژە بۆ ئەوە بكەین كە هەندێك پرۆسەى ڕاپرسى لەبارەى مافى بڕیاردان بۆ دیاریكردنى چارەنووس سەربەخۆییان بەرهەم نەهێنا، وەك ئەوەى هەرێمى كیبیك لە كەنەدا و، حاڵەتێكى تریش هەیە ماوەیەكى زۆرە ڕاپرسى تیایدا دوا كەوتووە و تا ئەمڕۆ نەكراوە، ئەویش بیابانى ڕۆژئاوایە لە مەراكش. چەند خاڵێكی كورت لەسەر ئەو ماددانەی لە دەستووری عێراقدا پەیوەستن بەم بابەتەوە و، یاساییبوونی ئەنجامدانی ڕاپرسیی گشتی
ئەزموونەكانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە بواری پیادەكردنی مافی دیاریكردنی چارەنووسدا ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن كە شێوازەكانی جێبەجێكردنی ئەم مافە جیاجیان و ڕێگەی جیایان هەیە. بەڵام ئەنجامدانی ڕاپرسیی گشتی بۆ ئەوەی گەل چارەنووسی خۆی دیاری بكا بەسەر زۆربەیاندا زاڵە، لەبەر ئەوەی ڕاپرسی یەكێكە لە گرینگترین ئامرازە دیموكراسییە ڕاستەوخۆیەكانی كە نەتەوە یەكگرتووەكان پێشوازیی لێ دەكا. پێشتر تێگەیشتنێكی بەرتەسك بۆ بیرۆكەی "ئەنجامدانی ڕاپرسی" هەبوو، هەندێك پێیان وا بوو كە ڕاپرسی دەبێ لە چوارچێوەی وڵاتێكی خاوەن سەروەریدا ئەنجام بدرێ، بەڵام ئەزموونە نوێیەكان سەلماندیان كە ئەم مەرجە هیچ بنەمایەكی یاسایی نییە، چونكە مافی چارەنووس پشت بەو بیرۆكەیە دەبەستێ كە دەڵێ گەل خۆی سەرچاوەی دەسەڵاتە و، بەم شێوەیە ڕتپرسییەكانی مافی دیاریكردنی چارەنووس لە دنیای ئەمڕۆدا لەناو دەوڵەتێك ئەنجام دەدرێن كە بوونی هەیە بەڵام ململانێی ناوخۆیی هەیە، بۆیە هەرێمێك لە دەسەڵاتی ناوەند جیا دەبێتەوە و سەربەخۆ دەبێ. بۆیە لە زۆربەی ئەو حاڵەتانەدا ڕاپرسی بە ڕێككەوتن لەگەڵ ئەو دەوڵەتەدا نەبووە كە گەلی ڕاپرسی پێ كراو لەبارەی چارەنووسی خۆیەوە تیایدا دەژی، یان لەڕێی بوونی ماددەیەكەوە نەبووە لە دەستووری ئەو وڵاتەدا كە ددان بە مافی چارەنووسدا بنێ. چونكە ئاشكرایە كە گەلان پەنا دەبەنە بەر بڕیاردانی لە چارەنووسی خۆیان بەهۆی بەردەوامیی سیاسەتی جیاكاری و سەركوتكردن و دوورخستنەوە لەلایەن حكوومەتی ئەو وڵاتانەوە. بەمەش دەبینین كە زۆربەی كات ڕاپرسی یەكلایەنە (تەنیا لەلایەن ئەو گەلەوە كە دەیەوێ چارەنووسی خۆی دیاری بكا) ئەنجام دەدرێ، نموونەی ئەمەش هەموو ئەو دەوڵەتانەیە كە لە ئەنجامی هەڵوەشانەوەی یەكێتیی سۆڤیێت دروست بوون و دواینیان كۆسۆڤۆ بوو لە 2008دا. ئێستاش پێش ئەوەی بچینە سەر باسی ماددەكانی دەستووری عێراق، باسی چەند سیفەتێكی سەرەكی دەكەین كە لە زۆربەی حاڵەتە نوێیەكانی دیاریكردنی چارەنووسدا بوونیان هەبووە هەر لە هەڵوەشانەوەی یەكێتیی سۆڤیێتەوە بگرە تا دەگاتە ڕاپرسییەكەی ساڵی 2011ی باشووری سودان، لەوانەش:
١- ڕاپرسی لەوانەیە یەك لایەنە ئەنجام بدرێ، بۆ نموونە لە ئەوروپا: گشت ئەو وڵاتانەی دوای هەڵوەشانەوەی یەكێتیی سۆڤیێت سەربەخۆییان ڕاگەیاند و، ئەو حەوت دەوڵەتەی بەرهەمی هەڵوەشانەوەی یۆگۆسلاڤیا بوون و، لە ئاسیا: تەیموری ڕۆژهەڵات و، لە ئەفریقا: ئەریتیریا و، بەم دواییە ئەو ڕاپرسییەی 10ی ئاداری 2013ی دوورگەكانی فۆكڵاندی جێی ناكۆكیی نێوان ئەرجەنتین و بریتانیا.
٢- لەوانەیە ڕاپرسی لەڕێی گەیشتن بە ڕێككەوتنێك لەگەڵ حكوومەتی ناوەندییەوە ئەنجام بدرێ و، ماددەیەكی ڕوون و ئاشكرا لە دەستووردا سەبارەت بەو بابەتە هەبی: باشووری سودان.
٣- ئەنجامدانی ڕاپرسی بە چاودێری و هاوكاریی نەتەوە یەكگرتووەكان شەرعیەتی تەواو بە ڕاپرسی و بە ئەنجامەكانی دەدا، تەنانەت ئەگەر دەوڵەتی ناوەندی بە ئاكامەكەی قایل نەبێ: تەیموری ڕۆژهەڵات.
گرینگترین ماددەكانی دەستووری عێراق لەم ڕووەوە:
1- لە پێشەكیی دەستووردا:
"ئێمەی گەلی عێراق بە گشت پێكهاتە و ڕەنگەكانیەوە خۆمان پابەند كردووە بەوەی بە ئازادی و بە هەڵبژاردنی خۆمان بڕیاری یەكبوونمان بدەین".
واتە دەستووری عێراق لە بنەڕەتدا لەسەر مافی پێكهاتەكانی گەل لە دیاریكردنی چارەنووسی خۆیان و لەسەر بڕیاری (ئازادانە) لەبارەی یەكبوون لە دەوڵەتێكی فرەنەتەوە و ئاینی دیموكرات بنیات نراوە.
2- دوایین ڕستە لە پێشەكییەكەدا:
"پابەندبوون بەم دەستوورە پارێزەری یەكێتیی ئازادانەی گەل و خاك و سەروەریی عێراقە". هەروەها ماددەی یەك: "كۆناری عێراق یەك دەوڵەتی فیدراڵی سەربەخۆی خاوەن سەروەریی تەواوە، ڕیژیمی حوكمڕانی تیایدا كۆماری پەرلەمانی دیموكراسییە و ئەم دەستوورە زامنی یەكێتیی عێراقە".
ئەم دوو دەقە گرینگە، ئەمەی خوارەوەیان لێ دەردەكەوێ:
یەكێتیی فیدراڵی یان دەوڵەتی فیدراڵ: لە سایەی یەكێتیی فیدراڵدا یەكەكانی ئەو یەكێتییە لە یەك دەوڵەتدا بەپێی ئەو دەستوورەی هەموو یەكە و ئەندامان یان نەتەوەكانی نێو یەكێتییەكە یەك دەگرن و، ئەو دەستوورە دەبێتە یاسای باڵا یان سیستمی بنەڕەتیی ئەو دەوڵەتە نوێیەی لە ئەنجامی ئەو یەكگرتنەوە دروست بووە. بۆیە دەبینین كە ئەم دوو دەقە بەشێوەیەك كە بواری گومان ناهێڵیتەوە ڕوونی دەكەنەوە كە پابەندبوون بە دەستوور زامنی مانەوەی ئەم یەكێتییە فیدراڵەیە. ئەگەر بێتو بەخێرایی چاوێك بە دۆخی ئێستای دەستووری عێراقدا بخشێنین، دەبینین كە ئەمڕۆ دوای تێپەڕبوونی نزیكەی نۆ ساڵ زۆر ماددەی جەوهەری لەم دەستوورەدا جێبەجێ نەكراون، بەتایبەتی ئەو ماددانەی پەیوەستن بە ڕێكخستنی پەیوەندی لەگەڵ هەرێمی كوردستان و مسۆگەركردنی مافەكانی گەلەكەیەوە. بگرە حكوومەتی فیدراڵ بەردەوام لە هەوڵی ئەوەدا بووە هەموو ئامرازێكی بەكار هێناوە بۆ ئەوەی بە پشت ماددەكانی دەستووردا بسووڕێتەوە و بەپێی بەرژەوەندە تەسكەكانی خۆی لێكدانەوەیان بۆ بكا.
عێراق دەوڵەتێكی یەكخراوە و دەوڵەتێكی یەكپارچە نییە. دەوڵەتی یەكخراویش لە یەكگرتنی دوو كیان (یان دوو نەتەوە) یان زیاتر پێك دێ، جیاوازی لە سروشت و كرۆكی یەكێتیەیە نێودەوڵەتییەكان وایان كردووە چەندین جۆر دەوڵەتی فیدراڵی دروست ببن و بەگوێرەی جیاوازیی ئاستی پەیوەندی و تێكەڵیی یەكەكانی ئەو یەكێتییانە لە یەكتری جیاواز بن، وەك ئەوەی لە یەكێتیی كۆنفدراڵی و یەكێتیی فیدراڵیدا هەیە.
3- ماددەی سێ:
"عێراق وڵاتێكی فرە نەتەوە و ئاین و ئاینزایە، ئەندامێكی دامەزرێنەر و كاریگەری كۆمكاری عارەبە و پابەندە بە پەیمانی ئەو كۆمكارە و بەشێكیشە لە جیهانی ئیسلامی".
لێرەدا دەستوور ددان بەوەدا دەنێ كە عێراق (فرە نەتەوەیە) و یەك دەوڵەتی نەتەوەیی یەكگرتوو نییە. دداننان بە فرە نەتەوەیی، واتەی دداننانە بە تەواوی كەسایەتیی واتەیی نەتەوەدا و بە مافە یاساییەكانی كە لە پەیمانە نێودەوڵەتییەكان و بڕیارەكانی نەتەوە یەكگرتووەكاندا هاتوون بە مافی دیاریكردنی چارەنووسەوە.
4- ماددەی پێنج:
"سەروەری بۆ یاسایە و، گەل سەرچاوەی دەسەڵاتەكان و شەرعیەتیان پێ دەبەخشێ، ئەمەش لەڕێی دەنگدانی گشتیی نهێنی و ڕاستەوخۆوە و لەڕێی دامەزراوە دەستوورییەكانەوە پراكتیزە دەكا".
لێرەدا دەستوور ددان بەوەدا دەنێ كە سەروەری بۆ گەلە نەك بۆ ئەو دەسەڵاتە فیدراڵیەی كار بەو دەستوورە ناكات كە گەڵ دەنگی پێی داوە، مافی دیاریكردنی چارەنووسیش لەسەر بنەمای گەل سەرچاوەی دەسەڵاتەكان و شەرعیەتیانە، بنیات نراوە، كەواتە ئەنجامی هەر ڕاپرسییەك لەسەر بنەمای شەرعیەتی دەسەڵاتی گەل لە هەڵبژاردن و دەستنیشانكردنی چارەنووسی خۆی بنیات دەنرێت. دەستووریش لە پێشەكییەكەیدا جەختی لەسەر ئەمە كردووە "پابەندبوون بەم دەستوورە پارێزەری یەكێتیی ئازادانەی گەل و خاك و سەروەریی عێراقە"، بەم شێوەیەش هەر كاتێك حكوومەتی فیدراڵ بە جێبەجێكردنی دەستوورەوە پابەند نەبێ، گەل بۆی هەیە مافی خۆی لە دیاریكردنی چارەنووسی خۆی پیادە بكا و بەو شێوەیەی بۆی گونجاوە. لێرەدا پێویستە ئاماژە بكرێت بۆ ئەوەی پیادەكردنی مافی دیاریكردنی چارەنووس لەلایەن گەلەوە لە كرۆكی ئەو مافانەیە كە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی شەرعیەتی پێ دراوە و، پەیوەست نییە بە ناوهێنانی ئەو بیرۆكەیە لە ناو دەستووردا، بەڵكو بۆ ئەم مەبەستە پشت دەبەسترێ بە گشت یاسا و بڕِیار و پەیمانە نێودەوڵەتییەكانی لە نەتەوە یەكگرتووەكانەوە دەرچوون و هەموو كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییان پێوە پابەند كراوە.
5- ماددەی 46:
"پیادەكردنی هیچ یەكێك لەم ماف و ئازادییانەی لەم دەستوورەدا هاتوون سنووردار ناكرێن و ڕێگرییان لێ ناكرێ بە یاسایەك نەبێ یان بە پشتبەستن بە یاسایەك نەبێ، بە مەرجێك ئەو ڕێگری و سنوورداركردنە كار نەكاتە سەر جەوهەری ئەو مافە یان ئەو ئازادییە".
هەردوو بیرۆكەی ماف و ئازادی، شیاوی ئەوە نین لە ماددەكانی دەستووردا لەقاڵب بدرێن، چونكە ئەمانە لەسەر ئاستی جیهان بەهای دانپێدانراو و ناسراون و، لەم بوارەدا مامەڵەیان لەگەڵدا دەكرێ نەك لە بواری ماددەكانی دەستووردا. لەبەر ئەوەشی كە نەتەوە یەكگرتووەكان باری یاسایی مافی چارەنووسی لە (بنەما)وە گۆڕی بۆ (ماف)، مافی چارەنووس دەبێتە بەشێك لە ئازادی و مافە جیهانییەكانی مرۆڤ و دەچێتە ناو بیرۆكەی (جەوهەری ماف و ئازادی)یەوە.
6- ماددەی 117:
"یەكەم: ئەم دەستوورە كاتێك كە دەكەوێتە واری جێبەجێكردنەوە، ددان بە هەرێم كوردستان و دەسەڵاتی ئێستای ئەو هەرێمەدا دەنێ وەك هەرێمێكی فیدراڵ".
ئەم ماددەیە باسی ئەوە ناكات كە هەرێم بەشێكە لە خاكی عێراق، بەڵكو زاراوەی (هەرێمی فیدراڵ)ی بۆی بەكار هێناوە، چونكە هەرێمی كوردستان خۆی قەوارەیەكی خاوەن بوون بوو و دەسەڵاتی خۆی هەبوو، ئینجا چووە پاڵ عێراقەوە (ئەویش بە بڕیارێكی ئازادانە و بە ویستی خۆی) بەو مەرجەی دەستوور جێبەجێ بكرێ. بەپێی دەستووری عێراقیش هەرێم بۆی هەیە دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێكردن و دادوەریی خۆی بەكار بهێنێ و، هەروەها لە دەستووردا هیچ شتێك نییە دژ بە پیادەكردنی مافی دیاریكردنی چارەنووس بێت لەلایەن گەلی كوردستانەوە بۆ ئەوەی چارەنووسی خۆی هەڵبژێرێت، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی كە مافی ڕاپرسی لەبارەی دیاریكردنی چارەنووسەوە مافێكە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی شەرعیەتی وەرگرتووە و مسۆگەر كراوە و جێبەجێكردنی پێویستی بەوە نییە كە لە دەستووردا باس بكرێت.
پوختە:
بیرۆكەی مافی دیاریكردنی چارەنووس و جێبەجێكردنی لە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا، شێوەی زۆر و جۆراوجۆری هەیە و، لەڕێی پەیمانە نێودەوڵەتییەكان و بڕیارەكانی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە وەك مافێكی یاسایی ڕەوا و بەشێك لە مافەكانی مرۆڤی جیهانی (Universal Right) پابەندكەر بۆ گشت وڵاتان چەسپاوە. وەك لەم لێكۆڵینەوە كورتەشەوە دەردەكەوێت، گەلی هەرێمی كوردستان خاوەنی مافێكی لەڕووی نێودەوڵەتییەوە ددانی پێدا نراوە بۆ ئەوەی مافی خۆی لە دیاریكردنی چارەنووسی خۆیدا پیادە بكات، هەروەها مافی هەرێمی كوردستانە دەسەڵاتەكانی خۆی بەكار بهێنێ و دیموكراسیی ڕاستەوخۆ جێبەجێ بكا لەڕێی ئەنجامدانی ڕاپرسییەكی میللیی گشتییەوە كە تیایدا گەلی كوردستان مافی خۆی لە دیاریكردنی چارەنووسی خۆی پیادە بكا و، لە دووبارە كەوتنەوە ژێر ستەم و ڕاگواستن و بەعارەبكردن و جینۆساید خۆی بپارێزێت.
لە دووهەمین ساڵی ئەو هەنگاوە سەرکەوتووە مێژوییەدا، سڵاو ئەنێرین بۆ گەلی کوردستان و ڕێبەری وەدی هێنانی ئامانجەکانی ریفراندۆم، سڵاو ئەنێرین بۆ شەهیدانی بەرگری لە مانەوەی هەرێمی کوردستان، سڵاو بۆ پێشمەرگە قارەمانەکان.
سەرچاوەكان:
http://www.unpo.org/article/220
http://www.unpo.org/article/8023
http://www.law.cornell.edu/…/self_determination_internation…
http://www.iwgia.org/human_rights/self_determination
http://www.opinionjuris.org/…/ukraine-insta-symposium-crime…
د. کەماڵ کەرکوکی
سەرۆکی ئەنجومەنی سەرکردایەتی کەرکوك -گەرمیان