سەرلەبەیانیی ئەمڕۆ سێشەممە 16/11/2021 نێچیرڤان بارزانی، سەرۆكی هەرێمی كوردستان، بەشداری لە كۆڕبەندی ئاشتی و ئاسایش لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كرد كە لەلایەن زانكۆی ئەمەریكیی كوردستانەوە لە دهۆك ڕێكخراوە.
لە كۆڕبەندەكەدا كە د. بەرهەم ساڵح سەرۆك كۆماری عێراق، خاتوو ڕێواز فایەق سەرۆكی پەرلەمانی كوردستان و مەسروور بارزانی سەرۆك وەزیرانی هەرێمی كوردستان و ژمارەیەك لە بەرپرسانی هەرێمی كوردستان و عێراق و میوانانی بیانی ئامادە بوون، سەرۆكی هەرێمی كوردستان وتارێكی پێشكەش كرد، ئەمە دەقەكەیەتی:
بەیانیتان باش..
جەنابی سەرۆك كۆماری عێراقی فیدراڵ
بەڕێز د. بەرهەم ساڵح
ئامادەبووانی بەڕێز،
بەیانیتان باش،
هەموو لایەكتان بە خێر بێن.
خۆشحاڵم كە ئەم بەیانییە، بابەتێكی زۆر گرنگ (ئاشتی و ئاسایش لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست) هەموومانی لەم دیدارەدا كۆكردۆتەوە، هەموولایەكتان بەخێربێن. پێشەكی دەمەوێ زۆر سوپاسی زانكۆی ئەمەریكیی كوردستان لە دهۆك و ڕێكخەرانی ئەم دیدارە بكەم بۆ هەڵبژاردنی ئەم بابەتە گرنگە و هیوای سەركەوتنیان بۆ دەخوازم و هیوادارم ئەم كۆنفرانسە ئەنجامێكی باش بەدەستەوە بهێنێ و پێموایە كە بابەتێكی زۆر زۆر گرنگە كە ئەم بابەتە لە هەرێمی كوردستان و لە هەولێر و لە عیراق باسی لەسەر بكەین.
هەروەها ئەمڕۆ 16ی نۆڤەمبەر، ڕێكەوتی ڕۆژی جیهانیی لێبوردەیی یە. لەم بۆنەیەدا هیوادارم بە دانایی و كاری هاوبەش و پێكەوەیی، لە نـاوچـەكـە و لە تەواوی جیهان، هەموومان پێكەوە بتوانین كولتووری لێبوردەیی، پێكەوەژیان و یەكترقبووڵكردن فراوانتر بكەین و لە سایەیدا ئارامی و سەقامگیریی زیاتر بۆ مرۆڤایەتی لە هەموو جیهان بەدەست بێت. ئاشتی و پاراستنی ئاسایش و سەقامگیری، پێداویستیی هەرە لەپێشی ئێستا و داهاتووی ناوچەی ئێمەیە، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەتایبەتی و جیهان بەگشتی.
لەم قۆناغە هەستیار و ڕاگوزەرەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بردنەوەی ئاشتی و پاراستنی ئاسایش و سەقامگیری، تەحەدییەكی زۆر گەورە و بەرپرسیاریەتیی هاوبەشە بۆ هەموو ئەو وڵاتانە و ئەو گەلانەی كە لە ناوچەكەدا دەژین.
چۆن ئاشتی بپارێزین و چۆن براوە بین؟
بەڕێزان،بە پێناسە و مانایەكی سەرەتایی: ئاشتی، واتە نەبوونی جەنگ و كوشتار، نەبوونی تیرۆر و توندوتیژی، واتە هەبوونی تەبایی و پێكەوەژیان. بەڵام ئاسایش مانایەكی فراوانتری هەیە لە نەبوونی جەنگ. ئاسایش هەموو لایەنەكانی ژیان دەگرێتەوە. ئاسایشی ئابووری، ئاسایشی خۆراك، ئاسایشی ئاو، ئاسایشی وزە، ئاسایشی كۆمەڵایەتی و ئاسایشی ژیان. زۆر لەو بوارانەش دەكرێ ببنە هۆكاری لێكگەیشتن و هاریكاریی هاوبەش لەنێوان وڵاتاندا، بۆ نموونە هەردوو بواری ئاو و وزە لەنێوان عیراق، ئێران، توركیا و سووریادا. ئەوەی لێرەدا دەمەوێ باسی بكەم، ئاسایشە بە مانا فراوانەكەی. دەكرێ ئەگەر شەڕیش نەبێت كۆمەڵێك هۆكار ببن بە هەڕەشە و خەڵك بخەنە ترس و دڵەڕاوكێوە. ئەگەر دۆخی ئێستا وەرگرین بە نموونە، ڤایرۆسی كۆرۆنا و پەتای كۆڤید 19 و لێكەوتەكانی دوای ئەوە لە هەموو بوارەكاندا.
هەر وڵاتێك كە لە شەڕ ڕزگاری دەبێت، بە سێ قۆناغدا تێدەپەڕێت:
یەكەم: كۆتاییهێنان بە جەنگ و پاراستنی ئاشتییە.
دووەم: بنیاتنانەوەی متمانەیە، بە جۆرێك لایەنەكان نیازپاكی بەرانبەر یەكتر پیشان بدەن.
سێیەم: بنەبڕكردنی هۆكارەكانی شەڕ و نەگەڕانەوەیە بۆ دۆخی جەنگ.
عیراق ئێستا لە قۆناغی دوای جەنگ و زامنكردنی ئاشتیدایە، هەر بۆیەش هەنگاوی یەكەم بریتییە لە كۆتاییهێنان و بنەبڕكردنی هۆكارەكانی ناسەقامگیری و پاراستنی ئاشتی. ئێمە لە عیراق لە قۆناغی یەكەمداین، واتە جەنگێكی نەخوازراومان دژی ڕێكخراوی تیرۆریستیی داعش ئەنجام داوە. لەسەر زەوی شتێك بە ناوی خەلافەتی ئیسلامیی داعش نەما، بەڵام هێشتا ئەركێكی زۆرمان لەسەر شانە و ڕێگایەكی دوورمان لەپێشە بۆ چەسپاندنی ئاساییش، بەتایبەتی چارەسەركردنی هەموو ئەو گرفتانەی كە بواریان بۆ سەرهەڵدان و بەهێزبوونەوەی داعش لەم ناوچەیە ڕەخساند. لەم قۆناغەدا بە هاوكاریی دۆستان لە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، توانیمان لەڕووی سەربازییەوە بەسەر داعشدا سەركەوین.
لەسەر ئاستی ناخۆ، بە پشتیوانیی پێشمەرگە و هێزە چەكدارەكانی عیراق، لەسەر ئاستی ناوچەیی، بە هاوكاریی وڵاتانی دراوسێ و لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش بە هاوكاریی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی، سەركەوتین. ئەم سەركەوتنە، پەیامێكمان دەداتێ، ئەویش ئەوەیە كە دەستەبەركردنی ئاسایش، پێویستی بە كاری هاوبەش و هاوكاریی هەمووانە و لە چەسپاندنی ئاشتیدا هەموومان سوودمەند و براوە دەبین. ئەو پەیامەشمان دەداتێ: كە پێكهاتەیەكی سەرەكی لە وڵاتێكدا لە دەسەڵات و بەڕێوەبردن هاوبەش نەبێت، دەتوانێ سەربكێشێ بۆ دروستكردنی ئاژاوەیەك كە لەسەر ئاستی ناوخۆیی و ناوچەیی و نێودەوڵەتی، هەڕەشە لە ئاسایشی هەموومان دەكات.
بەڕێزان،سیستمی ئاسایش، یان مەنزوومەی ئەمنی و سەقامگیری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، پێكەوە پەیوەست و گرێدراوە. با وەك بیرهێنانەوەیەك، ئەم نموونەیە باس بكەین: زنجیرەیەك خۆپیشاندان لە سووریا ڕوویاندا كە لە سەرەتاوە گوێیان بۆ نەگیرا و بە هەند وەریاننەگرت، دوای چەند مانگێك، ئەو وڵاتەیان تووشی ناسەقامگیری كرد، سەرەنجام سەری كێشا بۆ شەڕی ناوخۆ، بەڵام ئەم شەڕە ڕاستەوخۆ كاریگەری لەسەر عیراقیش دروست كرد. ناوەڕاست و ڕۆژئاوای عیراق كە بە دەست كەمیی خزمەتگوزارییەوە گیرۆدە بوون، زەمینەیەكی لەباری دروست كرد بۆ دزەكردنی داعش بۆ ناو خاكی عیراق. داعش دووریی نێوان خەڵك و حكوومەت و نیگەرانی و ناڕەزاییی خەڵكی قۆستەوە و پانتایییەكی زۆری لە خاكی عیراق داگیر كرد، ئەوەش بووە هەڕەشە بۆ سەر هەموو پێكهاتەكانی عیراق. بووە هەڕەشە بۆ سەر وڵاتانی دراوسێ، بووە هەڕەشە بۆ سەر وڵاتانی ئەورووپا و كۆی سیستەمی نێودەوڵەتی.
ئەگەر سەرنج بدەین، ناسەقامگیری لە سووریا كاریگەری هەیە لەسەر دۆخی ئاسایشی توركیا، ناسەقامگیری لە توركیا و ڕاوەستانی پرۆسەی ئاشتی، كاریگەری هەیە لەسەر دۆخی ئاسایشی هەرێمی كوردستان و ئاسایشی ناوچەكە. ئەگەر تەماشایەكی ئاسایشی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بكەین و سەرنجی هەریەك لە یەمەن، لوبنان، سووریا، سوودان، جەزائیر، توونس و لیبیا بدەین، بە ڕوونی دوو ڕاستیمان بۆ دەردەكەوێت:
یەكەم: هەڕەشەكان لە دەرەوەی وڵاتەكەوە نەهاتوون. هەڕەشەكان دەرەكی نین!
دووەم: ئەوەی كە بۆتە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی هەریەك لەو وڵاتانە، وڵاتێكی دیكە نییە، بەڵكو پێكهاتەیەك، یاخود لایەنێك لەناو خودی وڵاتەكەدایە.
ئەگەر تەماشای وڵاتانی ئێران، عیراق، سووریا و توركیاش سەبارەت بە پرسی كورد بكەین، دووبارە ئەمە پرسێكی ناوخۆییی هەریەك لەو وڵاتانەیە. پێویستە هەریەك لەو وڵاتانە لە چوارچێوەی سنووری خۆیدا چارەسەركردنی كێشەكە بە گرنگییەوە وەرگرێت.
ئامادەبووانی بەڕێز،كورد لەو وڵاتانەدا، نابێ جیا بكرێتەوە، بەڵكو پێویستە جێیان بكرێتەوە. بەپێی سەنگی خۆی، هاوبەشی و بەشداری پێبكرێت و بواری پێبدرێت لە دروستكردنی بڕیاردا، هاوبەش و بەشدار بێت. نەتەوەكانی كورد و فارس، عەرەب و تورك، پێش ئەم دەوڵەتانەی ئێستا (لە تەمەنیاندا كە یەك سەدە دەگوزەرێت) هەر هەبوون، پێكەوە مێژوو و جوگرافیای هاوبەشیان هەیە، بەدڵنیاییشەوە ئەم نەتەوانە وەك دراوسێ پێكەوە دەمێننەوە. بۆیە جگە لەیەكترقبووڵكردن و پێكەوەهەڵكردن، بژاردەیەكی دیكەمان نییە.
جەنگ و كوشتار و زمانی هێز، هەرچەند درێژە بكێشێت، لە كۆتاییدا هەر دەبێ دەست بە دانوستان و گفتوگۆ بكرێتەوە. هەوڵی یەكترسڕینەوە، هەرچەند توند بێت و درێژە بكێشێت، لە كۆتاییدا هەر دەبێ یەكتری بخوێنینەوە و ئەو ڕاستییە بهێنینەوە بیری خۆمان كە كەسمان بڕیارمان نەداوە لێرە بڕۆین، كەسمان ناتوێینەوە. بۆیە، پێكەوەژیان لە چوارچێوەی یەك دەوڵەت لە یەك ناوچەدا، لەسەر بنەمای هاوبەش، تەنها ڕێگەی چارەسەرمانە.
ئێستاش كە نەتەوەكانی فارس و تورك و عەرەب لەم ناوچەیە خاوەن دەوڵەتن، ئەركی ئەوانە مافی كورد و پێكهاتەكانی دیكە لە چوارچێوەی دەوڵەتەكانی خۆیاندا بدەن. مافی كولتووری، مافی سیاسی و مافی كۆمەڵایەتی.
سەبارەت بە دۆخی عیراقیش، ئێستا لە ساتەوەختی دوای هەڵبژاردنی خولی پێنجەمی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراقداین. ئەم هەڵبژاردنە شەش مانگ پێش وادەی خۆی كرا، هەڵبژاردنی پێشوەختە بوو، ئەوەش داواكاریی خۆپیشاندانەكانی ساڵانی ٢٠١٩ و ٢٠٢٠ بوو. لێرەدا دەبێ هەڵوەستەیەك بكەین و تەماشایەكی عیراقی پێش داعش و عیراقی دوای داعش بكەین و ئەو پرسیارە لە خۆمان بكەین:
ـ ئایا ئەو هۆكارانەی بوونە هۆی سەرهەڵدانی داعش، بنەبڕ كراون؟!
وەڵامەكەی زۆر ئاسانە:
ـ نەخێر!
هەڵبژاردنی پێشوەختە، داواكاریی خۆپیشاندەران بوو! چەندین داواكاریی دیكەش هەن وەك باشتركردنی بژێوی ژیان و خزمەتگوزاری و ڕەخساندنی دەرفەتی كار، بنەبڕكردنی گەندەڵی، دەستپێكردنی چاكسازی و ڕەخساندنی بەشدارییەكی كارا لە حكوومەت! زۆرێك لەمانە دەبێ وڵام بدرێنەوە. ئێستا كاتێكی گونجاوە كە جارێكی دی ئاوڕێكی جددی لە داوای ڕەوای خەڵك بدرێتەوە، هەر ئەمەش زامنی ئاسایش و پارێزەری ئاشتی و سەقامگیرییە لە وڵاتەكەماندا. لەسەر ئاستی عیراق، ئاسایش و سەقامگیری كاتێك بەرقەرار دەبێت كە هەموو پێكهاتەكان هاوبەشی و بەشدارییەكی ڕاستەقینەیان هەبێت لە دروستكردنی بڕیاردا. ئاشتی كاتێك دەپارێزرێت كە حكوومەتی فیدراڵ بە جددی كار لەسەر داواكارییەكانی هاوڵاتییانی عیراق بكات، سیاسەتی هاوبەشی و بەشداریپێكردن، پەرە پێبدات.
وەك لە سەرەتاوە ئاماژەم بۆ كرد، ئێمە لە عیراقی دوای داعشداین و لەڕووی سەربازییەوە سەركەوتنمان بە دەست هێناوە، بەڵام دوو قۆناغی دیكەمان لەپێشە: قۆناغی دروستكردنەوەی متمانە و قۆناغی بووژاندنەوە و خزمەتگوزاری. گەڕاندنەوەی متمانە بە هەماهەنگی و هاوكاری لەنێوان هەموو پێكهاتەكانی عیراقدا دەبێت، بەتایبەتیش سێ پێكهاتەی كورد و سوننە و شیعە كە ئەمانە جوگرافیای سیاسییان هەیە، لەگەڵ ڕەچاوكردنی ماف و ڕۆڵ و پێگەی هەموو ئەو پێكهاتانەی دیكە كە لە عێراق دەژین.
بۆ نموونە: بە هاوبەشی ئیدارەدانی ناوچەكانی ماددەی 140ی دەستوور لەنێوان هەرێمی كوردستان و حكوومەتی فیدراڵیی عیراق بۆ ڕێگرتن لە تەشەنكردنەوە و خۆڕێكخستنەوەی داعش و گرووپە تیرۆریستییەكان زەروورەتێكی ئێستایییە، ئەمەش بە سپاردنی یەك شت دەبێت، بە سپاردنی متمانە دەبێت بەیەكەوە. لایەنێك دەبێ سەرەتا متمانە بسپێرێت. ئێمە وەك هەرێمی كوردستان ئەو داوایە دەكەین و ئامادەییی ئەوەمان هەیە دەسپێشخەر بین لەپێناو بەرقەراركردنی ئاسایش و سەقامگیریدا. هەنگاوی دوای ئەوەش، بریتییە لە پێشكەشكردنی خزمەتگوزاری و وەڵامگۆیی بۆ داواكارییەكانی خەڵكی ئەو ناوچانە و بووژاندنەوە و گەڕاندنەوەی ژیان بۆیان. ئەمە دەبێ ئەولەویەتی كاری كابینەی داهاتووی حكوومەتی فیدراڵیی عیراق بێت. ئاوارەكان دەبێ بگەڕێنەوە شوێنەكانی خۆیان و ئاسایش و سەقامگیری و ژیان و كەرامەتیان دەبێت پارێزراو بێت.
بە كورتی عێراق كاتێك ئارام و سەقامگیر دەبێت و عیراقییەكان كاتێك بە ئاشتی دەتوانن بژین كە ناسنامەیەكی كۆكەرەوەی گشتگیر لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوون و مافە دەستوورییەكانی هەموو پێكهاتەكان و بۆ هەموو نەتەوە و ئایینیەكان هەبێت. هەمووان بە دڵخوازی، بە وڵات و جوگرافیایەكەوە ببەستێتەوە و وابەستەیی و ئینتیمایان بـۆ هـەبێت كە پێی دەگوترێت عیراق. بۆ ئەمەش لە عیراق هەموو توانایەكی مرۆیی، ماددی، سروشتی و بنەمای دەستوورییەكان وەك نەخشەڕێگەیەك هەمانە! تەنیا دانایی، ئیرادە و بڕیاری سیاسیمان پێویستە بۆ جێبەجێكردنی ئەم ئامانجە.
بەڕێزان،لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كێ سەردەكەوێت و كێ براوە دەبێت؟ ئەوانەی لەم دۆخە هەستیارەی ناوچەكەدا سەردەكەون و براوە دەبن، سێ پۆلن:
یەكەم: ئەوانە براوە دەبن كە لێناگەڕێن شەڕێكی نەخوازراو بەرۆكیان بگرێت و هەمیشە وەڵامگۆی داواكاریی هاوڵاتییانی خۆیان دەبن.
دووەم: ئەوانە براوە دەبن، كۆتایی بە شەڕێكی نەخوازراو دەهێنن كە بەرۆكی گرتووە. بڕیاری پێكەوەژیان و ئاشتەوایی و لێبوردەیی دەدەن و لەگەڵ ئاشتیدا خۆشگوزەرانی و پێشكەوتنی وڵاتەكەیان و مللەتەكەیان دەمێننەوە.
سێیەم: ئەوانە براوە دەبن كە لە شەڕێكی نەخوازراو دەرباز بوون و ڕێگە نادەن جارێكی دی بگەڕێنەوە دۆخی جەنگ. دەیانەوێ داهاتوو لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی هاوبەش و ژیانێكی شایستە بۆ هاووڵاتیانی خۆیان دابین بكەن.
با هەموومان لە عێراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەوڵ بدەین و كار بۆ ئەو بردنەوەیە بكەین. لە ئاشتیدا هەموومان براوەین، چونكە ئاشتی لە بەرژەوەندیی هەموو لایەكماندایە. ئاشتی، ئێستا و داهاتووی وڵاتان و گەلانی ناوچەكە دەپارێزێت و زەمینەی پێشكەوتنی زیاتر بۆ هەموولایەك دەڕەخسێنێت.
هەر لێرەشدا دووپاتی دەكەینەوە كە ئێمە لە هەرێمی كوردستانی عیراق هەمیشە هۆكار و دەسپێشخەری ئاشتی دەبین و هۆكار و فاكتەری سەرەكیی سەقامگیری دەمێنینەوە لەم ناوچەیەدا. چ لە عیراق، چ لە ناوچەكە، هەرچییەك لەپێناو بەدیهاتنی ئاشتیدا، ئاشتییەكی گشتگیر بۆ هەمووان پێكەوە ئامادەین و ئامادەین لەگەڵ هەموولایەك بۆ جێبەجێكردنی ئەم ئەركە. وێڕای هەموو سەختی و تەحەدییەكانیش، كۆڵ نادەین و بە ئومێدەوە لە هەرێمی كوردستانەوە ڕوومان لە ئایندەیەكی باشترە بۆ عیراق و ناوچەكە و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
دووبارە هەمووتان بە خێر بێن بۆ ئەم كۆنفرانسە.
ڕۆژێكی خۆش و سوپاسی هەموولایەكتان دەكەم كە بەشدار بوون بەتایبەتی ئەو میوانانەی كە لە دەرەوە تەشریفیان هێناوە، هەموولایەكیان زۆر بەخێربێن بەسەر چاو و سوپاسی برای خۆشەویستم كاك عەممار دەكەم كە بۆ ئەم مەراسیمە لە بەغداوە تەشریفی هێناوە بەخێر بێت سەرچاوان و هەموولایەكتان بە خێر و خۆشی و زۆر سوپاس.
کۆمێنت (0)
تا ئێستا هیچ کۆمێنتێک نەکراوە.