په‌رله‌مانی كوردستان: ئه‌مجۆره‌ بڕیارانه‌ی دادگا گورزی كه‌مه‌رشكێن له‌ سیسته‌می فیدڕالی عێراق ده‌دات.

پەڕلەمانی كوردستان: ئەمجۆرە بڕیارانەی دادگا گورزی كەمەرشكێن لە سیستەمی  فیدڕاڵی عێراق دەدات

په‌رله‌مانی كوردستان سه‌باره‌ت به‌ بڕیاری دادگای فیدڕاڵی عێراق به‌یاننامه‌یه‌كی بڵاو كرده‌وه‌ و ئاماژه‌ی به‌وه‌دا كه‌ ئه‌مجۆره‌ بڕیارانه‌ی دادگا گورزی كه‌مه‌رشكێن له‌ سیسته‌می فیدڕالی عێراق و پرۆسەی حوكمڕانی و مافی هاونیشتیمانیبوون دەدات.

ڕاشیگه‌یاند: فیدڕاڵییەت لە مانای بنەڕەتی و ڕاستەقینەی خۆیدا دابەشكردنی دەسەڵاتە، لەوانەش دەسەڵاتی ئیدارەدانی دارایی و سامانە سروشتییەكان لەنێوان دەسەڵاتەكانی فیدڕاڵی و هەرێمەكاندا.

هه‌روه‌ها ڕایگه‌یاند: هەرێمی كوردستان دەستپێشخەر و داكۆكیكار بووە لە جێگیركردنی سیستەمی فیدڕاڵی لە عێراقدا و بەردەوام كاری بۆ پتر چەسپاندنی كردووە، چونكە ئەزموونی تاكڕەوی و مەركەزییەت نەهامەتییەكانی ڕابردووی بۆ گەلانی عێراق خوڵقاند.

ده‌قی به‌یاننامه‌كه‌ی په‌رله‌مانی كوردستان:-

دەوڵەتی عێراقی فیدڕاڵی وەك لە ماددەی (3)ی دەستووری هەمیشەیی عێراقی ساڵی 2005دا هاتووە، دەوڵەتی هەموو عێراقییەكانە بە جیاوازیی نەتەوە و ئاین و ئاینزاكانەوە.

فیدڕاڵییەت لە مانای بنەڕەتی و ڕاستەقینەی خۆیدا دابەشكردنی دەسەڵاتە، لەوانەش دەسەڵاتی ئیدارەدانی دارایی و سامانە سرووشتییەكان لەنێوان دەسەڵاتەكانی فیدڕاڵی و هەرێمەكاندا، فیدڕاڵییەتی فرەپێكهاتەش لەسەر چەمكە بنەڕەتییەكانی سەربەخۆیی زاتی، هاوبەشێتی، هاوسەنگیی دەستووری و هاریكاری و لامەركەزییەتی سیاسیی فراوان، ڕاوەستاوە.

ئەمە لە كاتێكدا، بنیادی دەستووری عێراق لەسەر بنەمای سنوورداركردنی دەسەڵاتەكانی ئیتیحادی دروست بووە، ئەمەش دەخوازێت كە دەقەكانی دەستوور بە ئاڕاستەی لەبەرچاوگرتنی دادپەروەری و پاراستنی پرەنسیپەكانی فیدڕاڵی و یەكسانی شرۆڤە بكرێت، بەبێ ئەوەی دامەزراوە شەرعییەكانی هەرێمەكان تەحجیم بكات و سنوورگەلی نادەستووری بۆ دەسەڵاتەكانیان دابنێت. بۆیە هەر مامەڵەكردنێكی ناهاوسەنگ لە پیادەكردنی دەسەڵاتەكان و مامەڵەكردنی ئینتیقائییانە لەگەڵ دەقەكانی دەستووردا، ئامڕازی بنكۆڵكردنی سیستەمە فیدڕاڵییەكەن و لێكەوتە و دەرەنجامەكانی لە كۆتاییدا خزمەت بە وڵات و ماف و بەرژەوەندییەكانی هاووڵاتییانیشی ناكات.

هەر لەم ڕوانگەیەشەوە بوو كە هەرێمی كوردستان دەستپێشخەر و داكۆكیكار بووە لە جێگیركردنی سیستەمی فیدڕاڵی لە عێراقدا و بەردەوام كاری بۆ پتر چەسپاندنی كردووە، چونكە ئەزموونی تاكڕەوی و مەركەزییەت نەهامەتییەكانی ڕابردووی بۆ گەلانی عێراق خوڵقاند.

لەم میانەیەشدا، بڕیارەكەی دادگای فیدڕاڵیی عێراق لە ڕێكەوتی 2022/2/15، لەمەڕ دەسەڵاتی ئیدارەدانی نەوت و سامانە سرووشتییەكان لە عێراقدا، ناكۆك و ناتەبایە لەگەڵ بنەماكانی سیستەمی فیدڕاڵی و دەقەكانی دەستووری عێراقیشدا، سەرەنجامیش ئەمجۆرە بڕیار و بیركردنەوانە گورزی كەمەرشكێن لە سیستەمی فیدڕاڵیی عێراق و پرۆسەی حوكمڕانی و مافی هاونیشتیمانیبوون دەدات.

چونكە:

پەر‌له‌مانی كوردستان ده‌سه‌ڵاتی یاسادانانی هه‌رێمه‌ و به‌پێی مادده‌ی (117/ برگه‌ی یه‌كه‌م) له‌ ده‌ستووری هه‌میشه‌یی عێراق دانی پێدانراوه. هەروەك به‌پێی مادده‌ی (121)ـی دەستووریش مافی ده‌ركردنی یاسای پێدراوە. بۆیه‌ دەركردنی یاسای ژمارە (22)ـی ساڵی 2007 لەلایەن پەرلەمانی كوردستانەوە، هاوتایە لەگەڵ دەستووری عێراق و لەچوارچێوەی تایبەتمەندییە دەستوورییەكانی هەرێمی كوردستاندایە.

بۆیە هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه ‌و به‌ ناده‌ستووری ناوبردنی ئەو یاسایە له‌لایه‌ن دادگای فیدڕاڵییه‌وه‌ ناكۆكه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ستووری هه‌میشه‌یی عێراق و خودی بڕیارێكی پێشووی دادگاكە، له‌به‌ر ئه‌م هۆكارانه‌ی خواره‌وه‌:

1 - ده‌ستووری عێراق له‌ مادده‌ی (110)دا به‌ هیچ شێوه‌‌یه‌ك به‌رێوه‌بردنی سامانه‌ سروشیتیه‌كان له‌ نێویاندا نه‌وت و گازی به‌ ده‌سه‌ڵاتی حه‌صری حكومه‌تی فیدراڵی دانه‌ناوه‌. بەڵكو مادده‌ی (112/ برگه‌ی یه‌كه‌م)ـی ده‌ستوور جه‌خت له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ به‌رێوه‌بردنی نه‌وت و گاز له‌ ده‌سه‌ڵاته‌ هاوبه‌شه‌كانی حكومه‌تی فیدراڵی و هه‌رێمه‌كانن كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ به‌رێوه‌بردنی ئه‌و كێڵگانه‌ی پێش نوسینه‌وه‌ی ده‌ستووری هه‌میشه‌یی عێراق له‌ ساڵی 2005 له‌ لایه‌ن حكومه‌تی هه‌رێمه‌وه‌ به‌رێوه‌‌براون.

2 - بڕیاره‌كه‌ی دادگای فیدراڵی دژ به‌ بڕیارێكی پێشتری خۆیه‌تی كه‌ ژماره‌ (8)ـی ساڵی 2012 ـیه‌، كه‌ جه‌خت له‌سه‌ر به‌شداریپێكردنی هه‌رێم و پارێزگا وه‌به‌رهێنه‌ره‌كانی نه‌وت ده‌كاته‌وه لە داڕشتنی سیاسەتی ستراتیژیی نەوت و سامانە سرووشتیەكان.‌

3 - دەركردنی یاسای ژمارە (22)ـی ساڵی 2007ى هەرێمی كوردستان پاش نائومێدبوون بووە لەوەی كە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق بە ئەركی دەستووریی خۆی لە دەركردنی یاسای نەوت و گازی فیدڕاڵی هەڵناسێت، لە نەبوونی ئەم یاسا گرنگە فیدڕاڵییەشدا كار بە هەندێك یاسای سه‌رده‌می ڕژێمی پێشوو دەكرێت كە یاساگه‌لێكن به‌ بیری ناوه‌ندگه‌رایی داڕێژراون، لەگەڵ بنەما دەستوورییەكان بۆ بەڕێوەبردنی نەوت و سامانە سرووشتییەكان، یەكناگرنەوە، له‌وانەش‌ یاسای ژماره (101)ی ساڵی 1976 و یاسای ژماره‌ (84)ی ساڵی 1985 كه‌ دادگای فیدڕاڵی لە بڕیارەكەیدا پشتی پێبەستوون.

4 - مادده‌ی (111)ی ده‌ستوور جه‌ختی لەوە كردووەتەوە كە خاوه‌ندارێتیی نه‌وت و گاز بۆ ته‌واوی گه‌لانی عێراقە، هەرێمی كوردستانیش له‌ ڕوانگه‌ی پابەندبوونی بەم بنەمایە ‌له‌ مادده‌ی (3)ی یاسای ژماره‌ (22)ی ساڵی 2007 دا جه‌ختی لەسەر كردووەتەوە و بەتەواوی پابەندی بووە. هەر بۆیەش بەتێكڕایی بڕی داهاتی فرۆشراوی نه‌وتی، بەو شێوەیەی كە له یاسای بودجه‌ی فیدڕاڵیدا دیاری كراوە‌، گەڕاندووەتەوە بۆ حكوومەتی فیدڕاڵی و پاشان به‌شێوه‌ی له‌ بریدانان (مقاصه‌) و به‌شی هه‌رێمی كوردستانی لێدراوه‌.

5 - په‌رله‌مانی كوردستان له‌ ساڵی 2007ەوه‌ كه‌ یاسای ژماره‌ (22)ی نه‌وت و گازی ده‌ركردووه،‌ حكوومه‌تی فیدراڵی مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ لێكه‌وته‌كانیدا كردووه‌. ئەمەش‌ له‌ دواهه‌مین یاسای بودجه‌ی عێراق ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌ و له‌ مادده‌ی (11)ی یاساكەدا جه‌خت له‌ پێویستدی ئه‌م هه‌ماهه‌نگیده‌ كراوه‌ته‌وه‌.

لە كۆتاییدا هەرێمی كوردستان جەخت لە پابەندبوون بە دەستوور و پاراستنی بەرژەوەندییە گشتییەكانی وڵات دەكاتەوە، بەشێوەیەك كە دوور بێت لە شرۆڤەكردنی تاكلایەنە و لەبەرچاونەگرتنی یەكێتیی ئارەزوومەندانەی فیدڕاڵیی عێراق.

پەرلەمانی كوردستان

٢٠٢٢/٢/١٥

‏‎