بەرزبوونەوەی رێژەی گازی دووانۆکسیدی کاربۆن هۆکاری سەرەکیی له‌ناوچونى داینۆسۆرەکان بووه‌

تاوەكو ئێستا بە وردی نازانرێ‌ چ شتێك بەر لە نزیكەی 252 ملیۆن ساڵ پێش ئێستا لەسەر هەسارەوی زەویدا روویداوە تا پلەكانی گەرمای بە شێوەیەكی ترسناك بەرز بكاتەوەو لە دەرەنجامدا %90 ی گیاندارانی ئەو سەردەمە لەناوببات؟

لە نەوەتەكانی سەدەی رابردوودا، پسپۆڕان پێشبینی بەركەوتنی هەسارۆكەیەكیان كردبوو بەر رووی زەوی و كە بەهۆیەوە لەناوچوونێكی سەرتاپایی لەنێو داینۆسۆرەكاندا روویداوە، ئەمەش بەر لە 65 ملیۆن ساڵ پێش ئێستا، وە لەم رۆژگارەی ئێستادا، پسپۆڕان گەیشتوونەتە ئەو راستییەی كەوا بەرزبوونەوەی رێژەیەكی یەگجار زۆری گازی دووانۆكسیدی كاربۆن بۆ نێو بەرگە هەوا، هۆكاری سەرەكیی ئەو لەناوچوونە بەربڵاوە بووە.

لەنێوان یەكێ لە مەزنترین كارەساتەكانی لەناوچوونی گیانداران، بە (لەناوچوونی پرمی) ناسراوە، كە چاخێكی جیۆلۆجییەو لەگەڵ دەستپێكیدا چەندین گركانی مەزن لەسەر رووی زەویدا تەقیونەتەوەو بوونەتە هۆی فڕەدانی رێژەیەكی مەزنی نیشتەنییە كاربۆنییەكانی ناخی زەوی بۆ نێو بەرگە هەوایەكەی و لەماوەی چەند هەزار ساڵێكدا، ئەو بەرگە هەوایەیان پڕكردبوو لە گازی دووانۆكسیدی كاربۆن كە لەناوچوونی %90 ی گیاندارانی ئەو سەردەمەی لێكەوتەوە.

پسپۆڕان دەڵێن، كەڵەكەبوونی گازی دووانۆكسیدی كاربۆن دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی گۆڕانكاری گەورە لە پێكهاتەی بایۆلۆژی و ژینگەی گیانداران و زیندەوەران بە شێوەیەكی گشتی، لەوانە داڕووخانی سیستەمی ئیكۆلۆجی ماسییەكان و زیندەوە هەرە وردەكانی ناسراو بە (هەوڵواسراوەكان – پلانگتۆن) لە كۆتایی (چاخی پرمی) دا، كە لە بەرامبەردا ببووە هۆی زیادبوونی لە رادەبەدەری رێژەی بەكتریاو لە رێگەی ئەوانیشەوە، دەردانی گازە گۆگردییەكان و گازی میتان بە تایبەتی.

“نهێنییەكی زۆر سەیر هەیە! چونكە ئێمە دەزانین كەوا ئەو تەقینەوە گڕكانیانەی ئەو سەردەمە ئەو توانایەی نەبووە كەوا ئەو بڕە مەزنەی گازی دووانۆكسیدی كاربۆن و گازە گەرمكارەكانی دیكە بۆماوەیەكی دوورود رێژ فڕە بدەنە نێو بەرگە هەوای زەوی، تا لە كۆتاییدا پلەی گەرمیی جیهانی لەنێوان 10 تا 15 پلەی سیلیزیی بەرزتر ببێتەوە، بۆیە پێشبینی دەكەین كەوا لە قۆناغی یەكەمدا ئەو تەقینەوە گڕكانیانە ببوونە هۆی نیشتاندنەوەی پێكهاتەی زۆر دەوڵەمەند بە كاربۆن لەنێو پێكهاتەی خاك و لە لەهەمان كاتدا رێژەی گازی ئۆكسجینیش لەنێو ئاوی دەریاو زەریاكاندا زۆر كەمتر بووەو لە دەرەنجامدا رێژەیەكی یەگجار زۆری گیاندارو زیندەوەرەكان لەناوچوونە”، لە زاری (سیت بێرجیس) ی پسپۆڕی زەویناسی لە (دەزگای رووماڵكردنی زەویناسی ئەمریكی) و پسپۆڕ لە لێكۆڵینەوەكانی تایبەت بە (چاخی پرمی).

لەلایەكی دیكەوە، (دەزگای حكومی نێوەدەوڵەتیی تایبەت بە گۆڕانكارییەكانی ئاوو هەوا) ی سەربە ( نەتەوە یەكگرتووەكان) پێشبینیكردووە كەوا چالاكیی پیشەسازی مرۆیی دەبێتە هۆی فڕەدانی بڕی نێوان 300 تا 500 گێگاتەن لە گازی دووانۆكسیدی كاربۆن بۆنێو ئاوی دەریاو زەریاكان لەگەڵ كۆتاییهاتنی سەدەی 21 دا، كەئەمەش دەبێتە هۆی نانەوەی كارەساتێكی ژینگەیی زۆر گەورە ئەگەر هاتوو لە ئێستاوە كۆنتڕۆڵ نەكرێت.

سه‌رچاوه‌ - به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تى گشتى كه‌شناسی و بومه‌له‌رزه‌زانى هه‌رێمى كوردستان
شوان عه‌زیز